Heeft de dialoog nog toekomst?
In de vele interreligieuze raden en organisaties in Nederland is een zekere ‘dialoog-moeheid’ waar te nemen. Velen vragen zich af: tot welk doel komen we telkens weer samen? Mensen uit de diverse levensbeschouwingen die ons veelstromenland rijk is, zijn het zozeer eens met elkaar dat er weinig meer te debatteren valt. Agree to disagree over thema’s waarover men verschilt legt tegelijkertijd een sluier van gezapigheid over het debat. En voor het overige zijn er de centrale overeenkomsten: kiezen voor verdraagzaamheid en vrede, vanuit de diverse spiritualiteiten.
Door: Henk JF Degen
In het laatstgehouden congres ‘Naar een verdraagzamer Nederland’ deed minister Piet Hein Donner er nog een ministerieel schepje bovenop. Hij stelde kritische vragen bij het nut van de interreligieuze dialoog. Enkele citaten uit de inleiding van de minister: “Grotere verbondenheid tussen de religies zal mogelijk de achterdocht (in de samenleving, HD) alleen maar voeden, omdat dit het beeld zal bevestigen dat het om een tegenstelling tussen godsdienst en ongeloof gaat. Dat is geen reden om die verbondenheid niet te zoeken, maar het zal het beoogde effect (een grotere verdraagzaamheid in Nederland, HD) vermoedelijk niet hebben”. De enige waarde die Donner zag in bondgenootschap en dialoog tussen de verschillende levensbeschouwingen formuleerde hij als volgt: “…het is allerminst een slecht idee als verschillende levensbeschouwingen trachten om te komen tot een intensievere dialoog over de wijze waarop – ondanks wezenlijke verschillen in opvatting – hechte samenwerking en onderling vertrouwen mogelijk zijn. De waarde daarvan ligt niet primair in het scheppen van een basis voor een verdraagzamer Nederland… Maar het biedt de samenleving een voorbeeld en mogelijk nieuwe inzichten in de wijze waarop met fundamentele verschillen kan worden omgegaan. Want dat zijn we snel aan het verleren”.
De interreligieuze dialoog als voorbeeld in onze samenleving hoe met verschillen om te gaan, en een zichtbaar leermodel tegelijkertijd daarvoor. Dat zag Donner als primaire waarde van de interreligieuze dialoog. En daar mogen we uithoudingsvermogen uit putten om door te gaan.
Toch bestaat er een zekere ‘metaal-moeheid’ in de geslagen brug van de interreligieuze dialoog, die in – pakweg – de laatste twee decennia in Nederland werd opgericht. Er is een zekere overspannenheid en lethargie waar te nemen in die overspanning die door de vele bruggenbouwers tot stand werd gebracht. Mijns inziens is die te verklaren door voornamelijk twee factoren:
1. Te veel heeft de interreligieuze dialoog zich tot dusverre bezig gehouden met introspectie: wie zijn wij, wie zijn die anderen? Waar liggen de verschillen, waar de overeenkomsten? Hoe kunnen we met die overeenkomsten samen verder, de verschillen respecterend? Die introspectie -als belangrijke beginfase in het zoekproces van de interreligieuze dialoog- wordt echter op den duur navelstaarderij, waar niemand in onze samenleving een boodschap aan heeft.
2. Te veel interreligieuze en interlevensbeschouwelijke/interreligieuze paddestoelen zijn recentelijk naast elkaar uit de Nederlandse humusgrond ontsproten: In Vrijheid verbonden naast het Interreligieus Beraad, Nieuwwij naast de Nieuwemoskee, Naar een Landelijk Stemgeluid naast het IARF, de Reliprofs naast de talloze lokale raden van interreligieus overleg. Versta me goed: iedere beweging/organisatie heeft zeker een legitieme doelstelling en verricht goed werk. Maar de synergie is zoek, en we versplinteren de goede krachten.
Twee richtingwijzers voor de toekomst: allereerst het bundelen van al die krachten in een organieke eenheid met het juridisch statuut van een vereniging, een plaats van jaarlijks overleg en plannenmaken, onder één bestuur gekozen uit de diverse geledingen. Zodat er verband komt in al die verbanden en we ons in gezamenlijkheid op de toekomst kunnen richten. Ten tweede: de tijd van verkennen is voorbij. Wil de interreligieuze verbondenheid werkelijk iets te zeggen hebben aan onze samenleving, dan zullen we jaarlijks een thema moeten kiezen dat werkelijke relevantie heeft voor de Nederlandse polder. Vanuit de gezamenlijke spiritualiteiten zouden we een regenboog moeten vormen, waarin de verschillende kleuren zichzelf blijven en zichzelf blijven verdiepen en ontwikkelen naar de toekomst, en in samenhang een teken, een voorbeeld van hoop en kritisch engagement vormen voor ons land, dat nog zoveel armoe kent, nog zoveel onrecht, nog zoveel hufterij. In een eerlijk zelfonderzoek mag iedere levensbeschouwelijke stroming ‘kleur bekennen’ en ook in eigen kring de armoe, de onrecht en hufterij ontmaskeren. Want goed voorbeeld doet volgen. Dus geen grijze eenheidsworst, waarin de verschillen verdoezeld worden, maar een harmonie - in - verscheidenheid. Het gaat daarbij altijd om communicatie tussen mensen, niet tussen organisaties, die kunnen niet communiceren, zo hield prof. Peter Nissen ons voor in de Heilig Land stichting op 28 november 2011 (verslag volgt spoedig op de website van Kompas).
Daarbij kunnen we in Nederland ook leren uit het buitenland. In augustus 2014 vindt in Brussel de wereldontmoeting plaats van de Parliaments of Worldreligions. Zo’n 10.000 deelnemers worden verwacht uit alle werelddelen. In dit 6-dagen durend evenement kunnen we ons oor te luisteren leggen, en zien hoe de interreligieuze dialoog door relevante acties elders body krijgt. Ook Nederland zal daar inbreng kunnen hebben, maar dan wel vanuit één platform van interlevensbeschouwelijk overleg én engagement. Dat is in Nederland een doel om binnen nu en twee jaren na te streven.
Henk JF Degen is voorzitter werkgroep Kompas voor het Platform Interlevensbeschouwelijk Overleg en Engagement in Nederland. Voor meer informatie: www.pidkompas.nl.
De heer Degen bedoelt het goed, maar zijn vragen worden al vele jaren gesteld.
Volgens mij is dialoog altijd zinvol. Sterker, het is naar mijn mening het beste instrument om verschillende partijen dichter bij elkaar te brengen. Wat ik mij met betrekking tot de interreligieuze dialoog echter afvraag is, wie de verschillende betrokken partijen zijn en welke achterban zij vertegenwoordigen? Ik ben een voorstander van dialoog, maar wanneer ik geen achterban heb of een achterban die zijn eigen weg gaat, dan blijf ik alleen de dialoog voeren. Een roepende in de woestijn.
Merkwaardig om op je eigen artikel te reageren. Ik doe dat omdat een belangrijk aspect onbeschreven bleef. En dat is hetvolgende. Ik maak mij ernstig zorgen om het grotendeels ontbreken van jonge mensen in de interreligieuze dialoog. De “bruggenbouwers” zijn in meerderheid 55-plussers en de houdbaarheidsdatum van hun idealisme en inzet is derhalve beperkt. Hoe kunnen we jonge mensen enthousiasmeren om mee te doen, vanuit een eigentijdse spiritualiteit en bezieling, maatschappij-kritisch en de samenleving opbouwend en herstellend ? Er leeft zoveel idealisme onder jonge mensen; we kunnen hen niet missen voor de toekomst van een verdraagzamer Nederland!! (en dat is dus een derde punt, naast de twee reeds genoemde in de beschouwing of de interlevensbeschouwelijke dialoog en het interreligieus engagement in Nederland toekomst hebben.)
Henk Degen
beste Eric,
Dank voor je reactie. Ik stel niet zozeer vragen, maar tracht vanuit een analyse tot voorstellen te komen voor de toekomst. Hoe denk je over die concrete suggesties?
Henk Degen
Om jongeren bij de discussie te betrekken is het denk ik nodig om jongeren aan te spreken op een manier die bij hen past. Eerlijk gezegd denk ik dat wij te oubollig bij hen overkomen. Wat mij verder een goeie ingang lijkt is bijvoorbeeld Nieuwwij.nl Die website is modern, oogt vlot en stelt wat mij betreft aansprekende thema’s aan de orde. Manuela Kalsky is dus een persoon die we zeker om advies kunnen vragen, of nog beter iemand die we bij onze zaak moeten betrekken. Iemand anders die jongeren aanspreekt is Iwanjka. Via hem kom je meteen in een wereld terecht waar je ogen en oren te kort komt. Dat is een kritische wereld, maar zeker ook een heel religieuze wereld. Verder zijn er natuurlijk de studenten van de Radboud Universiteit. In mijn tijd liepen daar heel veel belangstellende jongeren rond.
Wat ik van interreligieus werk geleerd heb zij vooral twee dingen:
- Als je weet waar de ander staat weet je beter waar je zelf staat.
- De overgrote meerderheid van de aanhangers van alle religies zijn mensen die naar eer en geweten proberen iets goeds te doen. (Dat is iets anders dan dat “alle religies uiteindelijk hetzelfde willen”).
Voor sommige mensen lijken deze twee punten misschien niet goed verenigbaar. Voor mij is het een van de mooiste ervaringen van mijn leven.
Herman stelt zichzelf de vraag naar de vertegenwoordiging, de “achterban” van ons werk. Een belangrijke vraag. In het afgelopen jaar ontmoetten wij binnen de bijeenkomsten ,door de werkgroep Kompas georganiseerd, enkele honderden mensen die op hun beurt weer velen vertegenwoordigden; ik denk alleen al aan Islam en Dialoog, het Rotterdamse platform met zoveel leden, het Nijmeegse,Utrechtse, Eindhovense platform, Kleurrijk Fryslan,om er maar enkele te noemen Zlf maak ik deel uit van het Bossche platform waar onder de bezielend leiding van de burgemeester van Schijndel (voorzitter) en de zeer betrokken, netwerkende secretaris Loek Mostermans geweldige initiatieven tot stand komen van interreligieus overleg, concreet gericht op noden en vragen van de eigen regio.(ook in Amersfoort, jouw woonplaats bestaat een actief platform)
Behalve deze vraag naar bestaande achterbannen en vertegenwoordiging is er de uitdaging om telkens nieuwe mensen te mobiliseren. Jouw concrete suggesties, Herman hoe jongeren te betrekken bij het werk, zijn mij daarbij uit jet hart gegrepen. Bij ons laatste congres schreven we alle studenten interreligieuze dialoog in NL aan, er kwam een mooi aantal, en ze verzorgden voor het grootste deel de verslaglegging van de werkgroepen en waren actief en bezielend.
Vervolgens: Het voordeel van een Vereniging van de bestaande Nederlandse verbanden is, dat al die mensen in Nederland in de jaarlijkse ledenvergadering een naam, een gezicht en een stem krijgen, waarin zij kunnen meebeslissen over belangrijke acties en thema’s.
Thema’s die mij bijvoorbeeld belangrijk lijken:
- Het gezamenlijk bespreken van de “Integratie-nota”van oud-minister Donner (hij wees daar zelf op als antwoord op de vraag, hoe de leiders van interreligieuze bewegingen hun schouders er gezamenlijk onder zouden kunnen zetten). Over die nota valt het nodige te “verhapstukken”, waar het gaat om “vreemdelingenbeleid”. De vreemdeling is onze eerste naaste volgens de evangelische normen. Maar maken we dat in Nederland waar???
-Opkomen voor verdrukte groeperingen in ons land en daarbuiten: denk aan de islamo-fobie in ons land, aan de velen die vervolgd worden omwille van hun geloofsovertuiging wereldwijd (goed initiatief van de Raad van Kerken in 2010 waar het Iran betrof en de uitnodiging van een spiritueel leider van ginds naar ons land en een ontmoeting met minister Gerd Leers!!)
-Oog, hart en daadwerkelijke inzet voor mensen die op de armoede-grens leven en beneden het bestaansminimum en daar -ook politiek- aandacht voor vragen
-Aandacht voor slachtoffers van (sexueeel) geweld (120.000 kinderen in Nl. afgelopen jaar!!)
-Ons gezamenlijk inzetten voor een doorstart van het interreligieus museumpark Orientalis van de Heilig Landstichting, dat ten onder dreigt te gaan. Een unieke ontmoetings- en bezinningsplaats ,uniek in de wereld. Met aandacht voor symbolen en riten van Hindoes, Boeddhisten, Joden, Christenen en Moslims. Maar ook als uitgelezen plaats voor onderling beraad en actie.
En zo zijn er nog meer belangrijke thema’s, niet centripetaal, maar centrifugaal denkend. Thinking globally, acting locally.Vanuit de veelkleurige spirituele regenboog.
Beste Boris, ik deel geheel jouw positieve ervaringen in de ontmoeting met mensen met een anders gekleurde originaliteit ,spiritualiteit en achtergrond; het verrijkt mijn eigen bestaan. Ik denk daarbij onder andere aan de verrassende inbreng van Varamitra (Boeddhisme) en Inder Lalbahadoersing en Ron van der Post (Hindoeïsme) op 28 november jl in de Heilig Landstichting.
Er is nog veel te doen, als het kan in gezamenlijkheid.
Henk Degen
Allereerst zou ik naar Boris willen antwoorden dat voor mij het belangrijkste thema, dat naar voren kwam in het congres van 28 november 2011,ging over diversiteit. We moeten leren die diversiteit te koesteren en te waarderen. Juist van die diversiteit kunnen we enorm veel leren en vervolgens veranderen. Volgens mij is dat ook wat Boris zegt. Verder lees ik de reactie van Henk Degen en daar kan ik me inhoudelijk natuurlijk heel goed in vinden. Toch blijf ik met een paar zaken zitten. Wat de interreligieuze dialoog betreft wordt die kar getrokken door 55 plussers en zij vertegenwoordigen een enorme achterban. Alleen worden kennelijk de jongeren niet bereikt of reageren die niet. Overigens denk ik dat dit niet geldt voor Islam en Dialoog. Vorig jaar mocht ik in Amsterdam een door hen georganiseerd congres bijwonen. Daar waren honderden jongeren en was ik een van de ouderen. Ook van hen kunnen we leren. Ook de EO weet heel veel jongeren te bereiken en te mobiliseren. Kompas is hoe je het ook went of keert, ontstaan vanuit de politiek en dat vind ik ook telkens terug in de taal en de congressen van Kompas. Daar vind ik overigens niets mis mee, sterker, dat zou wel eens de kracht van Kompas kunnen zijn. Echter wanneer we ook jongeren willen bereiken dan moet er nog wel een brug worden geslagen. Wat dat betreft noem ik nogmaals de namen van Manuela Kalsky en Iwanjka Geerdink.
Nog een ding. Wat het bereiken van jongeren betreft heb ik ook heel veel vertrouwen in de ‘Parliament of the World’s religions’. Dit is een globale interreligieuze beweging en in 2014 gaan zij in Brussel een enorme bijeenkomst organiseren. Zie ook hun website http://www.parliamentofreligions.org Het is een organisatie waar Kompas intensief mee gaat samen werken.
Als je 10 minuten googelt, zul je zien dat de onderwerpen/vragen/problemen van de heer Degen al vele jaren gesteld worden. Steeds weer worden dezelfde vragen gesteld. Allemaal leuk en aardig, maar zo blijft de vicieuze dialoogcirkel voortbestaan. Mijns inziens maakt de heer Degen, die voor zover ik weet overigens pas amper 1 a 2 jaar bezig is met de dialoog en het hiervoor blijkbaar niet nodig vond, de volgende cruciale fouten:
1. De heer Degen zou vooral in gesprek moeten gaan met de pioniers van de jaren tachtig, negentig en begin deze eeuw.
2. Dé interreligieuze dialoog bestaat niet.
3. Eén grote landelijke koepel is niet wenselijk en niet nodig. Niet wenselijk omdat de dialoogclubs al zo klein zijn en zo weinig daadkrachtig, en niet nodig omdat het juist goed is dát er verschillende clubs zijn.
4. Binnen de wereld van de interreligieuze dialoog bestaat vaak geen consensus. Diversiteit is in deze wereld zelfs zeer wenselijk.
5. Jongeren zijn vaak minder geinteresseerd in religie, laat staan dialoog. Toch zijn er vele jongeren die al bezig zijn met ‘dialoog’ alleen doen ze dat niet onder die noemer.
6. Dat brengt me bij dit punt: stop met het alles als interreligieuze dialoog willen benoemen.
Eric, een kleine correctie: al vanaf 1970 ben ik werkzaam in het interreligieus pastoraat; oordeel niet onwetend, dat heet voor-oordeel. Verder spreek ik liever over inter-levensbeschouwelijk overleg én engagement.
Vrede en alle goeds
Henk Degen
Beste Eric,
Geen idee wie je bent of waar je voor staat, maar je bent nogal sceptisch over de ‘interreligieuze dialoog’, die we misschien -met het oog op de jeugd- inderdaad anders moeten noemen.
Veel van je kritiek snijdt hout, maar dat Henk Degen wellicht pas één jaar bezig is met deze dialoog hoeft niet te betekenen dat hij die niet nodig achtte; zelf ben ik er pas vijf jaar mee bezig en de noodzaak wordt me steeds duidelijker met name in verband met de toenemende islamofobie.
Mij lijkt één landelijke koepel heel wenselijk om versplintering van krachten te voorkomen; merkwaardigerwijs blijkt juist bij deze diversiteit vaak consensus mogelijk en ik denk, dat Degen zich daarvoor in wil zetten. Daar wens ik hem veel succes mee!
Beste Henk en alle schrijvers,
Laatik allereerst zeggen: Een nieuwe interreligieuze koepel is echt niet nodig. Een aantal organisaties met jarenlange know-how zijn al enige tijd bezig ziczelf te tonen vanuit de eigen zelfstandigheid naar gezamenlijkheid. Het gevormde platform heet “Naar een landelijk Stemgeluid”. Het zou Henk Degen sieren, als hij zich daarmee gaat verstaan. In dat platform zijn mensen aanwezig met jarenlange ervaring op het gebied van de interreligieuze dialoog. Zij zijn er ook al lang achter gekomen dat de multiculturele/multireligieuze samenleving iets anders vraagt dan praten met en/of praten over!
Het gaat vooral over vormen van “doen” op “grassroots” -level.
Daar kunnen wij met onze grijze haren zeker aan bijdragen, als we uit vertrouwde patronen durven stappen en de dialoog, wat dat ook zijn moge, een vorm geven, die aansluit bij een jongere generatie, waarin het verhaal verder gaat via twitter, facebook, hyves, e.d.
Verhalen krijgen steeds nieuwe kleuren, maar zijn gebaseerd op eeuwenoude vertellingen. Nieuwe spiritualiteit is vaak te vinden bij jongeren. Laten we er naar streven als generaties bij elkaar aan te schuiven en ons met elkaar afvragen hoe we verder gaan, zodat we niet meer in gestolde beelden ronddraaien.
Dat betekent ook dat we nieuw woorden gaan zoeken die ons verbinden.
Beste Bart,
In je hoedanigheid van secretaris URI-NL en een organisatie vertegenwoordigend die is aangesloten bij het Landelijk Stemgeluid, zou je hebben kunnen/moeten weten dat er al sedert vorig jar kontakten zijn met Ernest Spronck, de secretaris van “Naar een Landelijk Stemgeluid”. Blijkbaar is dat niet gecommuniceerd?
Wat Kompas voorstaat is dat álle regionale / landelijke en lokale interlevensbeschouwelijke organisaties zich zouden verenigen met het juridisch statuut van een Vereniging naar Nederlands Recht, een algemene ledenvergadering en een bestuur/ Raad van advies, waarin ALLE belangrijkste organisaties in ons land zijn vertegenwoordigd.
Met alle respect voor de inspanningen van het Landelijk Stemgeluid, mis ik daarin toch enkele belangrijke grote landelijke organisaties: bijvoorbeeld “In vrijheid verbonden”, de reliprofs, Nieuwwij, de Nieuwe Moskee, alsmede de lokale Raden van de steden is Nederland.
Er is dus nog werk aan de winkel, in goed onderling overleg met de vele Interlevensbeschouwelijke Organisaties. Wij schuwen de kontakten niet met welke reeds bestaande organisatie dan ook (inc. NLS) , integendeel. En dat is niet voor de “goede sier” maar in het belang van een sterk samenwerkingsverband ten bate van een verdraagzamer Nederland, en een verrijking en verdieping van de veelkleurigheid .
Het perspectief van een landelijk ontmoetingscentrum, op 23/01 te Utrecht voorgesteld is daarbij een hoopvol initiatief.
Alle goeds met het URI in Nederland,graag maak ik ook met jullie/ met jou eens nader kennis bij gelegenheid, in een openhartige, niet concurrerende of belerende sfeer.
Hartelijke groet,
Henk JF Degen
De vraag van de interreligieuze dialoog is al eeuwen oud. Al zolang als dat er verschillende religies bestaan. Door de eeuwen heen zijn religies met elkaar in aanraking gekomen en hebben ze elkaar beïnvloed. Om die reden zijn er binnen religies ook boeken ontstaan waarin te lezen valt hoe het hoort binnen een bepaalde religie. Door de eeuwen heen is ook geprobeerd antwoorden te formuleren op de vraag hoe vertegenwoordigers van verschillende religies met elkaar kunnen omgaan. In Nederland lijkt dat antwoord zich nu toe te spitsen op samenleven in diversiteit. Kennelijk zijn er in Nederland al sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw organisaties die zich bezighouden met de vraag van de interreligieuze dialoog. Gezien de ouderdom van de vraag verbaast het me niets dat er nog geen definitief antwoord is gevonden. Mij lijkt dat dit definitieve antwoord ook nu en in de toekomst niet gevonden gaat worden. Maar misschien kunnen we in het proces wel leren op een gezonde manier met elkaar om te gaan. Dat er dus telkens ook nieuwe organisaties opstaan die zich met de vraag gaan bezighouden, vind ik zelf niet meer dan een logisch onderdeel van dat proces. Misschien brengen die organisaties wel juist die ideeën mee die deze tijd nodig heeft. Wanneer ze geen bestaansrecht vinden verdwijnen ze volgens mij ook wel weer. Of het blijft ook een clubje grijze mannen, net zoals vele andere organisaties op dit moment, waar ik overigens helemaal geen problemen mee heb. Iedereen heeft er recht op om voor zichzelf die dingen te doen die hij of zij juist vindt.