De Koran is als een oceaan zonder kust. De interpretatie van de Koran is daarom te vergelijken met het schenken van een oceaan in een glas. Dit zei prof. dr. Syafaatun Mirzana uit Indonesië (zie foto links) op het symposium ‘Women reading across traditions’ dat op de internationale vrouwendag op 8 maart 2012 plaatsvond. Het symposium was georganiseerd door de Protestantse Universiteit, het IIMO van de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit van Utrecht en Kerkinactie van de Protestantse Kerk in Nederland.  Het doel was om samen te reflecteren over de vraag: wat gebeurt er als de teksten uit Bijbel en Koran worden gelezen in de aanwezigheid van vrouwen van andere godsdiensten? Sprekers waren behalve prof. Syafaatun waren dr. Gé Speelman, dr. Anne Hege Grung uit Noorwegen en dr. Marianne Moyaert uit België. Dagvoorzitter was prof. dr. Martha Frederiks.

Door: Linda Borst

Na een welkomstwoord door de voorzitter introduceert Gé Speelman het thema van de middag met een korte en heldere uiteenzetting over wat we mogen verstaan onder ‘shared reading scriptures’ ofwel het gezamenlijk lezen van teksten uit Bijbel en Koran. Het gaat om de simpel lijkende zin: ‘we’ ‘leggen’ aan ‘de anderen’ uit wat we ‘bedoelen’ met onze ‘tradities’. De aanhalingstekens bij deze woorden geven al aan dat elk van die woorden overdacht moeten worden, omdat de invulling daarvan nogal verschil maakt en bovenal het benoemen van ‘de ander’ niet zonder gevaren is. De lezer van de tekst doet er zelf ook toe. Het is belangrijk dat we ons bewust zijn van onze aannames. De uiteindelijke oogst van de gesprekken is gelegen in het gezamenlijk delen van wat de betekenis van de heilige teksten is in het persoonlijke leven van de vrouwen. Ieder van hen wordt zodoende als het ware een getuige van de waarde van haar geloof.

Prof. Syafaatun Mirzana uit Indonesië vertelde over haar studie naar het soefisme en de mystiek als rijke bron voor de interpretatie van onze tradities. Om een religie tot bloei te laten komen dienen drie aspecten bij interpretatie van tekst en traditie onderling in harmonieus te zijn, namelijk het historisch-institutionele, het intellectueel-analytische en het belevingsgericht-mystieke aspect. Net als het christendom de mystiek nodig heeft, is ook de islam een lege schaal zijn zonder het soefisme, omdat zij leidt naar een meer liefdevol en holistisch wereldbeeld. Volgens een middeleeuwse  exegese bevat elk woord meerder lagen van lagen van betekenis, die als een doorgaande profetische stem in elke nieuwe context een nieuwe betekenis laat vinden. Hieruit volgt dat we alle vormen van hermeneutische arrogantie moeten afwijzen. Ibn al’ Rabi, een middeleeuws mysticus, schreef dat de tekst oneindig leesbaar was, met een onbegrensde betekenis. Ook in de hadith is daar sprake van: ze gaat uit van de meervoudige dimensies van de eenheid van Allah, omdat God de bron is van alle diversiteiten. De weg van Allah is de weg van alle dingen en de wegen naar God zijn even talrijk als de ademzuchten van de Schepper. God overstijgt ons (transcendent) en openbaart zich in ons (immanent). Deze balans is bepalend voor de verschillen, maar in de extreme vormen van godsdienst wordt God beperkt. De Koran is als een oceaan zonder een kust. Een interpretatie is als de oceaan in een glas schenken; het is altijd zeer beperkt en nooit absoluut. Voor de dialoog is het van belang om dit goed te beseffen.

Dr. Anne Hege Grung uit Noorwegen heeft onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om nieuwe betekenis te vinden in een nieuwe, gezamenlijke leeskring. De participanten waren 5 moslims en 5 christenen, allen praktiserende gelovigen en vrouwen in Noorwegen.  Ze kwamen  6 maal bij elkaar, aten gezamenlijk en lazen dan, hardop, één christelijke en één islamitische tekst, die van tevoren uitgezocht was  door de onderzoekster en gespreksleidster, en discussieerden dan zo’n  3,5 uur. Bij het betekenis geven van de teksten zijn volgens Anne Hege Grung de volgende elementen van groot belang:  het verschil in interpretatie van een woord, de historische kijk op de tekst en de uitdaging om dat in een feministisch perspectief te zetten. Voor de dialoog is het belangrijk dat de lezer verschil maakt: de autoriteit mag beproefd en bekritiseerd worden en afgewezen indien hij na evaluatie als ethisch verkeerd wordt beschouwd. De verrijking ligt hierin dat de lezer haar eigen morele universum inbrengt in de tekst.  Deze verplichting geeft autoriteit, maar ook verantwoordelijkheid aan de lezer.

Dr. Marianne Moyaert uit Leuven, België zette uiteen hoe ‘scriptural reasoning’,  vrij vertaald tekstuele beredenering, een tegenhanger wil zijn van de liberaal-politieke gedachte dat consensus in politieke en maatschappelijke dialoog alleen bereikt kan worden door de religieuze en ethische waarden tussen haakjes te zetten en geen directe rol te laten spelen in het gesprek. De tekstuele beredenering vindt dat deze manier van dialoog voeren een te gemakkelijke weg is en de verschillen verdoezelt. Zij gaat er vanuit dat consensus juist alleen maar mogelijk is als je de teksten ook inbrengt, omdat deze van doorslaggevend belang zijn voor de deelnemers. Bovendien doen hieraan meer conservatieve mensen mee, die anders niet hadden willen participeren. Het unieke is dat een ieder kritische vragen kan stellen aan elkaars tekst en meningsverschillen mogen gezien worden als een kans in plaats van een probleem. Deze benaderingswijze is  al succesvol gebleken en  daaruit kunnen we theoretische conclusies trekken. Het doel is niet per sé consensus, maar de acceptatie dat verschillen verrijkend kunnen zijn. Het kan ons als deelnemers helpen om ons te realiseren dat de traditie is als een huis, waar je weer naar terugkeert, maar dat het gesprek plaats vindt in een tent. We  zijn, vertrouwend op God, als nomaden altijd onderweg  en hebben slechts een tijdelijk onderkomen. De tent is de plaats van de ontmoeting met de ander. De verrijking kunnen we mee naar huis nemen  en misschien anderen mee verrijken.  Deze samenleving succesvol laten werken is belangrijker dan discussiëren over de vraag welke de enige juiste Openbaring is.

In de daarop volgende paneldiscussie kwamen vragen  aan de orde, zoals over de verschillen tussen de onderzoeksbevindingen onderling en  de concrete inhoud van het begrip transformatie. Verder werd aan Marianne Moyaert gevraagd  of de setting niet erg academisch was.  Ze vertelde dat het daar inderdaad is ontstaan, maar dat er al wat verandering in is gekomen.  Aan Anne Hege Grung werd gevraagd  of deze manier van benadering al niet heel modern of typisch christelijk is. Uitgelegd werd, dat dat niet juist is, want het christendom in Noorwegen is niet hetzelfde als het christendom in Amerika of Kenia. Dus is zij eerder cultureel bepaald. Verhalen bieden  een eenvoudige opening om onszelf te plaatsen in onze geloofsreis en daar betekenis aan te geven. Syafaatun Mirzana voegde daar aan toe dat haar onderzoek niets moderns heeft, maar een herontdekking is van bestaande islamitische tradities.

Linda Borst is secretariaatsmedewerker van de Werkgroep Ontmoeting met Moslims van de PKN. Foto: Karel Steenbrink.