Recensie van ‘De diepte van de Bosporus’ van Peter Edel
Al weer enige maanden geleden verscheen bij de Antwerpse uitgeverij Epo De diepte van de Bosporus. Een politieke biografie van Turkije van Peter Edel. Voor wie deze auteur niet kent: Edel studeerde aan de Gerrit Rietveld Academie, werd fotograaf en beeldend kunstenaar maar vanaf midden jaren negentig is hij vooral met een andere passie aan de slag gegaan: schrijven. In 2002 schreef Edel het boek De schaduw van de ster. Zionisme en antizionisme.
Door: Greco Idema
Het boek De diepte van de Bosporus telt een kleine 350 pagina’s, heeft een lekker lezend lettertype en prima lettergrootte en is opgedeeld in maar liefst 18 hoofdstukken. En: er zijn tientallen prachtige (kleuren)foto’s in het boek te vinden. Alleen al hierom is het boek de verkoopprijs van € 24,00 waard. Het eerste hoofdstuk gaat over ‘Ottamanisme en neo-Ottamanisme’, het laatste over ‘Energekon, samenzwering of onderdrukking van oppositie’? Kortom: het boek gaat over bijna 1000 jaar Turkse geschiedenis.
Aanvankelijk had ik zo mijn twijfels of een recensie van dit boek wel zou passen op deze website, maar inmiddels is hierover geen twijfel meer mogelijk bij mij. Sterker nog: het boek vind ik een absolute must voor iedereen die geïnteresseerd is in interculturele en interreligieuze contacten. Met name de gedeelten die gaan over Fetullah Gülen zijn bijzonder interessant.
Wie een beetje het nieuws over Turkije volgt op tv, radio, internet en in de krant, weet dat er momenteel heel veel gaande is in Turkije. Niet alleen gaat het Turkije economisch voor de wind en gebeurt er dus van alles, ook op politiek, maatschappelijk en religieus niveau zijn de veranderingen soms niet meer bij te houden. Het boek van Edel heb ik in twee avonden uitgelezen. Op een zeer toegankelijke manier neemt Edel de lezer mee langs alle belangrijke historische/politieke ontwikkelingen, steeds met het doel om meer inzicht te bieden in de huidige situatie van Turkije. Je merkt aan alles dat hij deskundig is. En dat niet alleen omdat hij in Turkije woont of gewoond heeft. Hij ziet bepaalde zaken gewoon haarscherp, weet bepaalde ontwikkelingen aan elkaar te verbinden en geeft hiermee de lezer het gevoel niets te missen.
Voor mij was het één na laatste hoofdstuk, dat over Fetullah Gülen, de interessantste. Hoe kan het ook anders? Gülen is een Turkse islamitische prediker die in 2008 tot meest invloedrijke intellectueel op de wereld werd benoemd en tevens de grote motor is van de zogenaamde Gülenbeweging. Momenteel verblijft hij in zelfopgelegde ballingschap in de Verenigde Staten. In Nederland zijn meerdere organisaties gelieerd aan Gülen, bijvoorbeeld de Dialoogacademie in Rotterdam en het in interreligieus Nederland zeer bekende Islam en Dialoog, eveneens met een kantoor in Rotterdam. Vrij recent is er door professor Martin van Bruinessen onderzoek gedaan naar de aan Gülen gelieerde organisaties nadat meerdere keren ophef was ontstaan over mogelijke misstanden binnen deze organisaties. In ruim 30 pagina’s komt Edel tot een voor mij zeer heldere en bruikbare analyse. Je merkt aan alles dat Edel zo zijn bedenkingen heeft bij Gülen, bedenkingen die ik overigens allemaal deel. Ik citeer: “Ik heb een aantal volgelingen van Gülen ontmoet en kan niet anders zeggen dan dat het opvallend aardige mensen zijn… Ik kan me moeilijk voorstellen dat ze niet te goeder trouw zijn. Beschouw dit hoofdstuk dan ook niet als een aanval op hen. Aan de andere kant zijn de woorden die Gülen formuleert bijlange na niet het hele verhaal. In de ogen van zijn volgelingen is Gülens boodschap uniek. Zelf herken ik dat niet zo. Wel zie ik een talent bij hem (of zijn ghostwriters) om traditionele, maar ontoegankelijke aspecten van het geloof tot een behapbare essentie te versimpelen. Daarom gaat zijn verhaal er bij een relatief breed publiek in als gesneden koek. Gülens volgelingen menen dat hij de wereldvrede zou kunnen brengen, maar in de praktijk gaat hun leermeester nogal eens voorbij aan het complexe karakter van conflictsituaties. In veel conflicten volstaat het niet om termen als tolerantie, dialoog en zelfs liefde te roepen, zoals Gülen doet. Een oplossing voor ingewikkelde vraagstukken vraagt vaak om veel meer dan dat” (pagina 254).
Met name de laatste 2 zinnen van dit citaat vind ik nog steeds erg waardevol. Wie bijvoorbeeld op de website van Islam en Dialoog kijkt, zal zien dat termen als ‘wereldvrede’, ‘dialoog’ en ‘respect’ erg vaak voorbijkomen. In de 10-15 jaren dat ik actief ben in het interreligieuze werkveld, ben ik steeds kritischer geworden op Islam en Dialoog, juist om redenen die Edel zo mooi verwoordt. Los van deze voor mij belangrijke informatie gaf het boek mij ook in andere hoofdstukken zeer bruikbare informatie. Turkije zal in de komende jaren steeds belangrijker worden in de internationale politiek. Wie weet wordt Turkije ooit onderdeel van de EU. Na dit boek gelezen te hebben weet ik nog beter waarom ik van dit laatste geen voorstander ben.
Voor bestellingen/boekgegevens: klik hier.
Greco Idema is hoofdredacteur van Bruggenbouwers
Grappig, dat is het eerste wat ik dacht toen ik het boek van Edel las.
Grappig aangezien hij, zoals in zijn vorige boek, klaarblijkelijk laat merken dat hij zijn zwakte voor conspiracytheories niet heeft kunnen overwinnen. Edel schrijft dan ook wel heel erg vanuit doemscenario’s en probeert alles te linken aan de Gulenbeweging (GB).
Grappig aangezien hij een geheime handschud-ritueel (zijkanten van hoofden aan elkaar tikken) aan de GB toeschrijft terwijl het eigenlijk onder alle Turken bekend staat als iets wat de Grijze wolven kenmerkt. Als ik een geheime begroetingsritueel zou moeten aanhalen bij de GB zou ik eerder het elkaar knuffelen benoemen.
Hoewel hij op andere vlakken wel soms scherpe analyses maakt vond ik dit soort fouten dan ook erg jammer om te lezen in het boek van Edel, die ook in zijn vorige boek wel op flink wat punten de plank mis sloeg. Zijn kennisbank mag dan ook wel aangevuld worden met wat meer correcte informatie.
Ik geef het je wel mee Greco dat de foto’s erg mooi zijn. Alleen vond ik, integendeel tot jou, de 24e (excl. verzendkosten) niet de moeite waard.
Journalistiekwijs zou ik zeggen dat het een goed boek is, gezien het de zintuigen wel prikkelt, maar bij de waarheidsgehalte zet ik wel flink mijn kanttekeningen bij.
Merkwaardig, het woord ‘grappig’ is nooit bij mij opgekomen toen ik de De diepte van de Bosporus schreef. Niet ten aanzien van het kemalistische establishment en al evenmin wat betreft de AKP en de Gülenbeweging die daarvoor in de plaats kwamen. Gezien de duizenden politieke gevangen in Turkije sinds jaar en dag, is een woord als ‘grappig’ m.i. volstrekt misplaatst.
Nogal een zwaktebod om het over de boeg te gooien van de kritieken op mijn eerste boek, De schaduw van de ster. Kan Anthon echt niets beters bedenken? De aantijging dat ik mij in De schaduw op samenzweringstheorieën baseerde werd destijds voornamelijk verbonden aan mijn beschrijving van de samenwerking tussen het nationaalsocialistische Ministerie van Economische Zaken en de Duitse tak van de World Zionist Organisation. Daarbij werd er aan voorbijgegaan dat deze samenwerking beschreven werd in zionistische tijdschriften uit de jaren dertig en dat het zogenaamde ‘Ha’avara Abkommen’ centraal stond in een controverse die zich in de jaren vijftig in Israël afspeelde. Dat is waar ik mij in mijn eerste boek op baseerde. Verre van een samenzweringstheorie dus, maar keiharde geschiedschrijving. Dat menigeen daar tegenwoordig niets van wil weten, omdat de hypocrisie heerst als het op zionisme aankomt, kan mij niet aangerekend worden.
Evenmin als ik dat in De schaduw van de ster heb gedaan, baseer ik mij in De diepte van de Bosporus niet op samenzweringstheorieën. Die herken ik in plaats daarvan vooral in de aanklachten op basis waarvan critici van de Gülenbeweging de AKP-regering worden vervolgd.
Een ieder die meent dat ik in de Diepte van de Bosporus ‘alles’ aan de Gülenbeweging probeer te linken, leest mijn boek erg selectief. Dat slechts een hoofdstuk aan Gülen is gewijd is wat betreft al een indicatie.
Toegegeven, de Grijze Wolven hanteerden een begroeting die leek op die van de Gülenaanhangers tegenwoordig. Momenteel wordt die begroeting in Turkije echter vooral aan de ‘cemaat’ verbonden. Vooral sinds de Grijze Wolven grotendeels tot het verleden zijn gaan behoren en een aantal onder hen binnen de Gülenbweging zijn opgegaan. Die begroeting is overigens niet de enige link tussen de Gülenbeweging en de ‘cemaat’, want er zijn tijden geweest waarin de ‘hoca efendi’ het erg goed kon vinden met de Turkse fascist Alparslan Türkes, die de geschiedenis is ingegaan als de grondlegger van de Grijze Wolven.
In de tijd waarin ik voor de Gülenkrant TodaysZaman schreef heb ik verschillende Gülenvolgelingen ontmoet. Ook later heb ik contact gehad met exponenten van de Gülenbeweging. Meer dan het geknuffel dat ik over het algemeen zie in Turkije is me daarbij niet opgevallen. Maar misschien gebeurt dat alleen in de ‘lighthouses’ waar buitenstaanders niet welkom zijn.
Verder dank ik Anthon voor de complimenten ten aanzien van mijn foto’s.
Correctie:
Die begroeting is overigens niet de enige link tussen de ‘cemaat’ en de Grijze Wolven. Want er zijn tijden geweest waarin de ‘hoca efendi’ het erg goed kon vinden met de Turkse fascist Alparslan Türkes, die de geschiedenis is ingegaan als de grondlegger van de Grijze Wolven.